Roelof | Uw nieuwe premier
07-06-2010 | Columns | Roelof

Voor de goede orde: u kiest woensdag de Tweede Kamer. Dat is de volksvertegenwoordiging. Zij controleren de regering. De regering wordt na de verkiezingen gevormd. Op basis van de verkiezingsuitslag. Het is namelijk wel handig als de nieuwe regering op enige steun in het parlement kan rekenen. In dat proces van regeringsvorming (de formatie) wordt ook een premier benoemd. Die kiest u dus woensdag niet rechtstreeks.

Dit korte lesje maatschappijleer heeft u nodig, want in de verkiezingscampagne wordt door politici en vooral journalisten voortdurend de indruk gewekt dat wij in Nederland onze premier kiezen. Het is inderdaad gebruikelijk dat de lijsttrekker van de grootste partij de premier wordt, maar dat hoeft absoluut niet. De grootste partij kan ook een andere kandidaat naar voren schuiven. Een kleinere coalitiepartner kan de premier leveren. De grootste partij kan buiten de regering terechtkomen. Er is van alles mogelijk. In theorie kan iedere Nederlander straks premier worden.

Het weerhield RTL er niet van een “premiersdebat” met vier lijsttrekkers te organiseren. Opiniepeilers focussen voortdurend op de vermeende tweestrijd tussen Rutte en Cohen om het premierschap. En ook de lijsttrekkers zelf spreken zich uit over de kandidaat-premiers van hun partij. Job Cohen geeft het volk zelfs expliciet de keuze tussen een kabinet-Cohen en een kabinet-Rutte - waarin hij gemakshalve meteen Geert Wilders als vice-premier heeft aangewezen.

Daarnaast is ook het fascinerende gezelschapsspel “een stem op X is een stem op Y” begonnen.

Lijsttrekkers proberen hiermee strategisch denkende kiezers naar zich toe te trekken. Een stem op Rutte is volgens linkse partijen eigenlijk een stem op Wilders, want dan krijg je de PVV in de regering. Een stem op Wilders is volgens VVD’ers echter weer een stem op Cohen, omdat de PvdA dan groter kan worden dan de VVD. Een stem op Halsema, Pechtold of Roemer is volgens de PvdA een stem op Rutte, want door een versplinterd links wordt de VVD ruimschoots de grootste. Enzovoorts. Ik nodig u uit dit spelletje in de comments hieronder mee te spelen. Uiteraard moet u wel kunnen uitleggen waarom een stem op Rouvoet eigenlijk een stem op Verdonk is.

Het focussen op de premierskwestie is een tamelijk irritant gebeuren, dat vooral nadelig is voor kleine partijen. Het is echter wel begrijpelijk. De machtsvraag is voor veel kiezers belangrijker dan de precieze plannen van de politieke partijen. Iedereen weet dat er straks toch een compromis uit moet komen rollen.

U wil weten wie straks het land bestuurt.

Daarom worden lijsttrekkers ook bijna gedwongen een coalitievoorkeur op te geven. Het CDA noemde onder druk van de eigen Wilders-vrezende achterban een coalitie van “hervormingsgezinden” (CDA-VVD-D66-GroenLinks). D66 legt het eigen programma allang niet meer uit en voert campagne voor een Paarse coalitie (VVD-PvdA-D66). GroenLinks en SP smeken Cohen om zich uit de spreken voor een progressieve coalitie (PvdA-GroenLinks-SP-D66 en indien nodig ChristenUnie en de Dierenclub). De PVV wil dat Rutte kiest voor het “prachtkabinet” VVD-CDA-PVV. En dan heb ik het nog niet eens over zuigende of lief kijkende journalisten.

Rutte en Cohen weigeren consequent een voorkeur uit te spreken en daarin hebben zij volkomen gelijk. De verkiezingscampagne is de tijd om de eigen plannen uit te leggen. Na woensdag wordt bekeken welke coalitie gevormd kan worden. Dat is nu eenmaal ons systeem. Als we dat veranderd willen zien, moeten we maar massaal op D66 stemmen.

Niettemin wil ik u natuurlijk best helpen. U wil weten wie straks uw premier is? Ik ga het u vertellen.

Woensdag wordt de VVD de grootste. Niet zo ruim als de peilingen nu suggereren, maar nipt. De partij verliest nog wat zetels aan het CDA, omdat veel trouwe CDA’ers toch vinden dat Balkenende zo’n zware nederlaag niet verdient. VVD, PvdA en CDA ontlopen elkaar daardoor niet veel. De PVV volgt op enige afstand. SP, GroenLinks en D66 houden elkaar ongeveer in evenwicht.

Dit alles heeft tot gevolg dat er niet meteen logische en stabiele driepartijencoalitie gesmeed kan worden. Waarschijnlijk zijn er vier partijen nodig. En vind er maar eens vier die echt goed kunnen samenwerken. Misschien lukt dat zelfs wel helemaal niet en komt er een minderheidskabinet van VVD en CDA. Hoe dan ook: het wordt een extreem moeilijke formatie. En u weet wat Mark Rutte daarover heeft gezegd: om de stabiliteit van een ingewikkeld kabinet te garanderen, moeten de partijleiders in de Tweede Kamer gaan zitten.

Uw nieuwe premier heet dus toch Neelie Kroes.

Meer columns van Roelof hier >>>